PISOWNIA WYRAZÓW Z "Ż" i "Rz"
-------------------------------

Literę "ż" piszemy:

1. gdy występuje wymiana "ż" - "g", np. potę"ż"ny - potę"g"a, mo"ż"emy - mo"g"ę,
nó"ż"ka - no"g"a, rozdro"ż"e - dro"g"a, wa"ż"yć - wa"g"a, ul"ż"yć - ul"g"a;
2. gdy występuje wymiana "ż" - "dz",np. pienię"ż"ny - pienią"dz"e, mosię"ż"ny -
mosią"dz";
3. gdy następuje wymiana "ż" - "h", np. dru"ż"yna - dru"h", wata"ż"ka - wata"h"a,
Sapie"ż"yna - Sapie"h"a;
4. gdy następuje wymiana "ż" - "z", np. ka"ż"ę - ka"z"ać, zamro"ż"enie - przy-
mro"z"ek, gro"ż"ę - gro"z"a;
5. gdy następuje wymiana "ż" - "ź",np. wo"ż"ę - wo"zi"ć, zamro"ż"enie - mro"ź"ny,
obra"ż"ę - obra"zi"ł, obra"ż"ać - obra"ź"liwy, g"ż"enie się - g"zi"ć się;
6. gdy następuje wymiana "ż" - "s", np. bli"ż"ej - bli"s"ko, wy"ż"ej - wy"s"oko;
7. w przyrostkach, np. młodzie"ż", grabie"ż", odzie"ż", sprzeda"ż";
8. w partykule -"ż"e, np.skąd"ż"e, ten"ż"e, tak"ż"e, chodź"ż"e, rób"ż"e, miej"ż"e,
nie płacz"ż"e, mów"ż"e, biegnij"ż"e, zaprowadź"ż"e, uspokój"ż"e się;
*
(ż)


9. po przedrostku zakończonym spółgłoską lub samogłoską, jeżeli od
litery "ż" zaczyna się rdzenna część wyrazu, np.nad"ż"erka, pod"ż"egać,
ob"ż"arstwo, o"ż"ywić się;
10. po literach "l","ł","r", np. "rż"ysko, u"lż"yć, "lż"ej, "lż"yć, "łż"e, dzie"rż"awa;
11. w wyrazach zapożyczonych po literze "n", np. ara"nż"ować, bra"nż"a, re-
wa"nż", ora"nż"ada;
12. w następujących wyrazach rodzimych: g"ż"eg"ż"ółka,pieg"ż"a,m"ż"awka, m"ż"yć
oraz w formach od nich pochodnych;
13. w wielu wyrazach rodzimych zawierających historyczną głoskę "ż"
oraz w wielu wyrazach zapożyczonych, np."ż"al, "ż"ywy, "ż"ur, "ż"artować,
"ż"enić się, "ż"ółty, "ż"yczenie, "ż"reć, "ż"uraw, "ż"niwo, "ż"egluga, "ż"akiet,
"ż"yto, "ż"yletka, "ż"orżeta, "ż"ongler, "ż"yrować itd. W tym zakresie
wątpliwości rozstrzyga słownik.
W wyrazach typu "dż"uma, "dż"em, "dżdż"ysty, "dż"entelmen, "dż"oker litera "ż"
jest częcią dwuznaku "dż", a nie literą oznaczającą samodzielną głoskę.
*

Połączenie literowe "rz" piszemy:

1. gdy oznaczona przez nie głoska wymienia się z "r", np.wzgó"rz"e - gó"r"a
mo"rz"e - mo"r"ski, dwo"rz"ec - dwo"r"ski, pa"rz"ysty - pa"r"a, pie"rz"e - pió"r"o
ku"rz"y - ku"r"a, sta"rz"ec - sta"r"y, bie"rz"e - b"r"ać, ka"rz"ę - ka"r"ać;
2. po spółgłoskach: "p", "b", "t", "d", "k", "g", "ch", "j", "w", np. "prz"ygoda, "prz"ez,
"brz"oza, "brz"eg, "trz"y, "trz"eba, mis"trz", "trz"eźwy, "drz"ewo, "krz"yż, "krz"yk
"grz"eje, "grz"ąski, "chrz"an, "chrz"ąszcz, u"jrz"eć, "wrz"os, "wrz"esień;
@wyjątkami w tym zakresie są:@
a) wyrazy: "ksz"tałt, "ksz"tałtny, "ksz"tałcić, O"ksz"a, bu"ksz"pan,"psz"enica,
"psz"ono, "psz"onak, "psz"czoła, "Psz"czyna, "Psz"onka, "ksz"yk (ptak), "gż"e-
"gż"ółka, "gż"enie się, pie"gż"a;
b) formy stopnia wyższego i najwyższego przymiotników, utworzone
przyrostkiem "-szy" lub "-ejszy", np. le"pszy", gru"bszy", głu"pszy",
kró"tszy", sło"dszy", prę"dszy", wię"kszy", zdro"wszy", najwię"kszy", naj-
gła"dszy", najpros"tszy", najcieple"jszy";
c) partykuła "-że", np. ró"bże", mó"wże", ską"dże", zagra"bże", wyciągni"jże";
d) wyrazy, w których litera "ż" występuje na począrku rdzenia połą-
czonego z przedrostkiem zakończonym na spółgłoskę, np. "odż"yć,
"odż"ywić, "odż"ałować, "podż"erać, "obż"erać, "nadż"erka;
*

(rz)





3. w przyrostkach "-arz", "-erz", np. druk"arz", gospod"arz", kamieni"arz",
piek"arz", pis"arz", stol"arz", fałsz"erz";
4. w wielu wyrazach, w których dziś nie zachodzi już żywa wymiana "rz"-"r"
ale w których "rz" pochodzi z historycznego "r", np. "rzucać", "rzeka",
"rzadki", "orzech", "rzemień", "rzepa", "rzetelny", "rzeźba", "rzekomy", "rządzić".
Na pochodzenie omawianej głoski z historycznego "r" wskazują inne języ-
ki słowiańskie, np. rosyjskie formy "rieka", "riepa", a nawet niektóre
wyrazy rodzime.

*

PISOWNIA WYRAZÓW Z "H" i "Ch"
-------------------------------


Zarówno w języku literackim,jak i w gwarach rdzennie polskich istnie-
je jedna spółgłoska tynojęzykowa szczelinowa, mianowicie bezdźwięczne
"ch". Głoskę tę oznaczamy w dwojaki sposób: za pomocą połączeń litero-
wych "ch" oraz za pomocą litery "h". Obok "chata", "chować", "chwalić" piszemy
"herbata", "hodowla", "hardy", choć w obu wypadkach w całej Polsce wymawia-
my tę głoskę jednakowo. Jedynie w wymowie Polaków pochodzących z
dawnych Kresów Wschodnich oraz Polaków mieszkających na pograniczu
polsko-słowackim, polsko-ukraińskim i polsko-białoruskim istnieje
rozróżnianie "ch" i "h". Jest to niewątpliwie rezultat wpływów obcych.
Rozróżnianie "ch" i "h" na obszarze rdzennie polskim nie miało nigdy miej-
sca również w przeszłości. Jest ono wynikiem zapożyczeń zewnętrznych,
które dostały się do języka polskiego nie za pośrednictwem mowy żywej
lecz za pośrednictwem pisma. Przyjęty przez nas z łaciny dwuznak "ch"
występuje zarówno w wyrazach pochodzenia rodzimego, jak i obcego,
natomiast litera "h" występuje jedynie w wyrazach pochodzenia obcego.

*

(ch i h)


Innymi słowy w wyrazach rodzimych spółgłoskę tylnojęzykową szczelino-
wą oznaczamy za pomocą dwuznaku "ch", np. "chory", "chlustać", "chcieć", "cho-
dzić", "chwalić", "chować"; natomiast w wyrazach zapożyczonych - za pomocą
dwuznaku "ch" lub litery "h", np. "echo", "chór", "charakter", "chronologia", "ho-
nor", "hipika", "historia", "handel", "herbata", "hańba", "hardy". Jest to uzale-
żnione nie od naszej wymowy, lecz od pisowni tych wyrazów w języku, z
którego zostały zapożyczone (np. łac."honor", niem."Handel", czes."hanba").
Użycie liter "ch" lub "h" nie może więc być dziś oparte ani na wymowie,
ani też na poczuciu rodzimego lub obcego pochodzenia wyrazu. Jedyną
wskazówką jest poczucie oboczności morfologicznej.Tak więc "ch" piszemy
wtedy, gdy głoska oznaczona przez ten dwuznak wymienia się w pokre-
wnych wyrazach lub formach wyrazowych z "sz", np. słu"ch" - sły"sz"ę,du"ch" -
du"sz"a, mu"ch"a - mu"sz"ka, su"ch"y - su"sz"ę; natomiast literę "h" piszemy, gdy
oznaczana przez nią głoska wymienia się z "g","ż","z" lub "dz", np. wa"h"ać się
- wa"g"a, dru"h" - dru"ż"yna, bła"h"y - bła"z"en, wata"h"a - wata"dz"e.

*
PISOWNIA WYRAZÓW Z "Ó" i "U"

-------------------------------


Pisownia wyrazów przez "ó" lub "u" nie zależy od wymowy, gdyż w mowie w
języku literackim obu tym literom odpowiada dziś ten sam dźwięk.Dzi-
siejsza więc oboczność literowa: "ó-u" nie ma uzasadnienia fonetyczne-
go, lecz czysto historyczne, tzn. pochodzi stąd, że "u" oznaczone w
piśmie przez "ó" występuje w miejscu dawnego "o".

Pisownia wyrazów z "ó".

1. W wyrazie piszemy "ó", jeżeli w innych formach tego wyrazu lub w wy-
razach pokrewnych "ó" wymienia się na "o" lub "e", np. s"ó"l - s"o"li, d"ó"ł -
d"o"łu, tych zb"ó"ż - te zb"o"ża, pi"ó"ro - pi"e"rze, sz"ó"sty - sz"e"ść.
Formy typu: "stój", nie "bój" się, "uspokój" się pisze się przez "ó" ze
względu na formy: "stoję", nie "boję" się, "uspokoję" się;

*

(ó)

2. stale pisze się "ó" w zakończeniach:
a) "-ów" (jako zakończenie nazw miejscowych), np. Krak"ów", Głog"ów",
Namysł"ów", Piotrk"ów";
b) "-ów" (jako końcówce dopełn. l.mn.), np. chłopc"ów", dom"ów";
c) "-ówna", np. Matusiak"ówna", Kołaczk"ówna", Bednarz"ówna";
d) "-ówka", np. poczt"ówka", plac"ówka", mas"ówka", żar"ówka";
tak też pisze się: "podkówka" (zdrobnienie od "podkowa");
3. na początku wyrazów "ó" spotyka się tylko wyjątkowo, mianowicie w
wyrazach: "ósmy", "ósemka", "ów", "ówczesny", "ówdzie" (obok "owdzie"), "ócz"
(obok "oczu"), "ód" (dopełn. l.mn. od "oda"), "ós" (obok "os"). Poza tym na
początku wyrazów piszemy "u";
4. na końcu wyrazów "ó" nie występuje;
5. w niektórych wyrazach pisze się "ó" mimo braku wymiany na "o", "e", np.
"mózg", "góra", "chór". Jest to pisownia tradycyjna,zachowana z dawnych
czasów, a opierająca się na ówczesnej wymowie tych wyrazów; w wy-
razach tych mianowicie występowało pierwotnie "o", które uległo
następnie pochyleniu przechodząc z czasem w "ó".

*


Pisownia wyrazów z "u".


W wyrazach,w których głoski "u" nie oznaczamy w piśmie przez "ó", piszemy
ją przez "u" i jest to pisownia normalna.
W szczególności piszemy literę "u" w zdrabniających lub spieszczających
zakończeniach:
1. "-uchny", "-uni", "-usi", "-utki", np.biel"uchny", tyci"uni", mal"usi", cal"utki";
2. "-uchna", np. cór"uchna", mat"uchna", ciot"uchna";
3. "-ulo", "-ulek", "-ula", "-ulka", np. dziad"ulo", ojcz"ulek", mat"ula", bab"ulka";
4. "-unio", "-unia", np. dziad"unio", Kazi"unio", bab"unia";
5. "-uszek", "-uszka", "-uszko", np. dzban"uszek", kacz"uszka", serd"uszko";
6. "-uś", "-usia", np. tat"uś", Fran"uś", mam"usia", Han"usia";
oraz w zgrubiających albo mających odcień pogardy lub lekceważenia
zakończeniach:
"-uch", "-ucha", np. piec"uch", leni"uch", past"uch", kost"ucha";
"-ulec", np. bud"ulec", ham"ulec".

*

(u)

Ponadto należy pamiętać, że przez "u" pisze się między innymi wyrazy:
"kurtyna", "legumina", "tłumacz", "tłumaczyć", "tłumok", "bruzda", "dłuto",
"Jakub", "kłuć", "płukać", "pruć", "żuraw" (i pokrewne, np. "bruździć", "dłutko").
Mimo wymiany "u" na "o" pisze się literę "u" w zakończeniach:
"-unek", np. rys"unek", rach"unek", rat"unek", ład"unek", stos"unek";
"-uję", "-ujesz...",np. rys"uję", rach"uję", kier"uję", noc"uję", prac"uję", prze-
pił"uję", żał"uję", rat"ujemy", pak"uj", sprób"uj", got"ujcie", mal"ujący" - mimo
że jest: rys"o"wać, rat"o"wać, rach"o"wać, kier"o"wać, prac"o"wać itd.

Również przez "u" pisze się wyrazy: "kuć", "snuć", "psuć" pomimo wymiany na "o"
w wyrazach: k"o"wal, osn"o"wa, dawne ps"o"wać.
W przytoczonych tu typach wyrazów i form nie stosujemy pisowni przez
"ó", gdyż zachodząca tu wymiana samogłosek nie powstała w okresie
piśmiennym języka polskiego,lecz istniała już w czasach przedhistory-
cznych, w okresie przedpiśmiennym,tak że ortografia polska samogłoskę
"u" już w tych wyrazach zastała.



UWAGA


Pisze się "zasuwka", "skuwka", "odkuwka", "okuwka", "zakuwka", gdyż
w tych wyrazach "u" nie należy do przyrostka,lecz do rdzenia
("sunąć", "usuwać","zasuwać","kuć","skuwać","odkuwać","okuwać","zakuwać").
Tu też należy wyraz "podkuwka",oznaczający dolne okucie sań,
a pochodzący od czasownika "podkuwać".


PISOWNIA ŁĄCZNA I ROZDZIELNA

------------------------------


"Ogólna zasada" pisowni polskiej głosi,że "każdy wyraz pisze się osobno".
Zasady szczegółowe jednak nakazują zgodnie z tradycją łączne pisanie
różnych połączeń wyrazowych.

Łącznie pisze się:

1. zrośnięte wyrażenia,jak: "dobranoc", "mysikrólik", "rzeczpospolita", "ma-
minsynek", "widzimisię"; "Białystok", "Krasnystaw", "Wielkanoc"; "czcigodny",
"karygodny", "wiarygodny", "równouprawniony", "zdalaczynny" itp.;
2. człony "ćwierć" i "pół", jeśli nie są zwykłymi liczebnikami ułamkowymi
(tak jest np. w wyrażeniu "ćwierć" litra, "pół" kopy), np. "ćwierćnuta",
"półbuty", "półetat"; też: "półtonowy", "półetatowy", "półfinałowy" itp.


(łącznie)

3. złożone dwuczłonowe przymiotniki, w których pierwszy człon uściśla
człon drugi, np. "bladoróżowy", "ciemnoniebieski" itp.
4. przedrostki bez względu na to, czy są z pochodzenia przyimkami,czy
nie,np. "bez"wartościowy, "między"ludzki, "na"ziemny, "nad"liczbowy, "do"ce-
lowy, "po"rewizyjny, "przeciw"pożarowy, "przy"zakładowy, "przed"szkolny;
ta zasada dotyczy też przedrostków pochodzenia obcego, jak: "anty-",
"arcy-", "super-", "ultra-", "wice-",np. "anty"bodziec, "arcy"leń, "wice"prezes;
5. zrośnięte wyrażenia przyimkowe,takie jak:"dlaczego", "dlatego","dokoła",
"dookoła", "donikąd", "dopóki", "dopóty", "doprawdy", "nadal", "nadzwyczaj" (wy-
jątkowo),"nadto", "naprzeciwko", "naprzód!" (ale:"na przód" czegoś), "naraz"
(nagle), "nareszcie", "nieomal", "niespełna", "omal", "pojutrze", "pokrótce",
"pomału", "poniewczasie", "pośrodku", "potem" (później), "powoli", "wówczas",
"przedwczoraj", "wbrew", "wcale", "wniwecz", "wpław", "wprawdzie","wraz","wzdłuż",
"wzwyż", "zanadto", "zaraz", "zarazem", "zawczasu", "zazwyczaj", "zgoła", "zrazu",
"znienacka";

(łącznie)

6. przyimki złożone z samych przyimków,jak np. "ponad", "popod", "poprzez",
"spomiędzy", "spod", "sponad", "spoza", "sprzed", "znad", "zza";
7. końcowe cząstki wyrazów: "-że", "-li", "-inąd", "-kolwiek", "-kroć", np.:
choć"że", ten"że", czy"li", skąd"inąd", kto"kolwiek", sto"kroć";
8. końcówki osobowe "-em", "-eś", "-eśmy","-eście" bez względu na to,po jakim
wyrazie występują, np. był"em", gdzi"em" był, wcześnie"śmy" wstali itp;
9. cząstkę "-by", a także "-bym", "-byś","-byśmy","-byście" z osobowymi formami
czasowników oraz ze spójnikami i partykułami, np. był"by", jeśli"by"

UWAGA po nieosobowych formach czasownika, zaimka, i innych częściach
mowy cząstki "-bym", "-byś", "-by..." pisze się rozdzielnie;

10. przeczenie "nie" z rzeczownikami, przymiotnikami w stopniu równym i
przysłówkami w stopniu równym utworzonymi od przymiotników oraz z
imiesłowami odmiennymi, jeśli występują w znaczeniu przymiotników,
np. "nie"wykonalne, "nie"dobry, "nie"źle, "nie"oceniony (niezwykle cenny).

*


Rozdzielnie piszemy m.in:


1. liczebniki typu "dwadzieścia jeden", "sto dwudziesty pierwszy";
2. wyrażenia, których pierwszy człon jest przysłówkiem, a drugi przy-
miotnikiem lub imiesłowem przymiotnikowym, np. "czysto polski", "lek-
ko strawny", "łatwo zrozumiały", "ściśle tajny", "daleko idący","nowo zbu-
dowany", "świeżo malowany" (ale: "jednobrzmiący" oraz wyjątkowo: "równo-
brzmiący", "równouprawniony" itp.);
3. większość połączeń zaimków z innymi wyrazami,np."co dzień","co gorsza"
"czym prędzej","tym bardziej","tym lepiej"; piszemy jednak łącznie:"toteż"
(więc), "tymczasem";
4. cząstki "by", "bym", "byś", "byśmy", "byście" po nieosobowych formach czaso-
wnika i wszystkich innych częściach mowy prócz spójników i party-
kuł,np. Zawołać "by" go trzeba, Można "by" przyjść, Skąd "by" to wziąć ?
5. zaimki złożone: "ten sam", "tego samego", "taki sam", "tym samym" itp.;
6. połączenia z "jak" typu "jak największy", "jak najwięcej";

*

(rozdzielnie)


7. większość połączeń przyimków z rzeczownikami, przymiotnikami,przy-
słówkami, liczebnikami i zaimkami,np. "bez mała", "bez reszty","do sie-
go roku", "do niedawna", "do widzenia", "mimo woli", "na co dzień","na skos",
"na pewno", "na jaw", "na przełaj", "na przemian", "na wznak", "poza tym", "po
czym", "w koło" (w kółko), "w przód" (do przodu), "z kolei","z dawna" itp.;
8. przeczenie "nie" przed czasownikami (np. "nie" kochać, "nie" pracował),
przed wyrazami "brak", "można", "trzeba", "wiadomo", "warto", "wolno", przed
liczebnikami (wyjątkowo: "niejeden" w znaczeniu "wielu"), przed przy-
słówkami, które nie pochodzą od przymiotnika, np. "nie zawsze", "nie
tylko" (wyjątkowo łącznie: "nieraz", "niebawem", "niezbyt"), przed przy-
miotnikami (i odprzymiotnikowymi przysłówkami) w stopniu wyższym i
najwyższym, np. "nie większy", "nie więcej", przed zaimkami,np."nie on",
"nie twój", "nie każdy", "nie tędy" (wyjątkowo: "niektóre","niejaki","nieco"),
przed partykułami, np. "nie lada", "nie byle", oraz przed użytymi w
roli czasowników rzeczownikami "wstyd", "żal", "szkoda", "strach", "sposób";

*

(rozdzielnie)


9. rozdzielnie pisze się "nie" także wówczas, gdy następujący po nim
wyraz ma być przeciwstawiony innemu wyrazowi, np. "Nie ładna", ale
piękna.


UWAGA:

Zasady pisowni łącznej i rozdzielnej mają wiele wyjątków
i dlatego w razie wątpliwości zawsze lepiej zajrzeć do
słownika.

*

UŻYCIE WIELKICH LITER

-----------------------


Wielką literą piszemy:

1. pierwszy wyraz każdego tekstu oraz po kropce kończącej zdanie, a
także po dwukropku, jeśli następuje po nim przytoczenie czyichś
słów albo dłuższa wypowiedź;
2. imiona, nazwiska, przydomki, przezwiska i pseudonimy ludzi, bogów
duchów, i zwierząt (uwaga: w przydomkach składających się z przy-
imka i rzeczownika wielką literą pisze się tylko rzeczownik, np.:
"Jan" bez "Ziemi");
3. nazwy mieszkańców części świata, planet, krajów i prowincji (ale
nie miast i ich dzielnic!), np.: "Europejczyk", "Marsjanin", "Francuz",
"Mazur", oraz nazwy członków narodów, ras i szczepów, np.: "Murzyn",
"Apacz", "Łużyczanin";

*

(wielka litera)

4. nazwy świąt, np.: "Wielkanoc", "Dzień Hutnika";
5. wszystkie wyrazy w tytułach czasopism, np.: "Gazeta Wyborcza",jeżeli
te tytuły dadzą się odmieniać przez przypadki (w przeciwnym razie-
zdarza się to rzadko - wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz,
np.: "Tak i nie");
6. pierwszy wyraz w tytułach książek, artykułów, wierszy, deklaracji,
statutów, rozporządzeń itp., np.: "Noce" i dnie, "Oda" do młodości,
"Kodeks" pracy, "Karta" górnika, "Regulamin" organizacyjny;
7. wszystkie wyrazy w nazwach własnych państw, instytucji,organizacji
i przedsiębiorstw, np.: "Rzeczpospolita Polska", "Uniwersytet Jagiel-
loński", "Zakłady Przemysłu Tytoniowego" (uwaga: skrót "im." wyrazu
"imienia" pisze się małą literą, np.: Osiedle "im." M.Kopernika);
wyrazy typu: "hotel","kawiarnia","kino" poprzedzające nazwę własną pisze
się małą literą (np.:"hotel" Forum), chyba że wchodzą ściśle w skład
samej nazwy, np.: "Hotel Polski", "Drukarnia Prasowa";

*

(wielka litera)

8. wszystkie wyrazy w nazwach geograficznych, takich jak "Nowy Targ",
"Jezioro Rożnowskie", "Wyżyna Małopolska", tylko w nazwach dwuczłono-
wych typu: "morze" Bałtyk,"jezioro" Śniadrwy,"kanał" La Manche pierwszy
wyraz (w podanych przykładach: "morze", "jezioro", "kanał") pisze się
małą literą, jeśli można go opuścić, a sama nazwa jest rzeczowni-
kiem w mianowniku; w innych razach,tzn.kiedy sama nazwa jest rze-
czownikiem w dopełniaczu (np."Góra Kościuszki") lub przymiotnikiem,
także ten pierwszy wyraz piszemy wielką literą, np.:"Kanał Sueski",
"Półwysep Bałkański"; zgodnie z tą zasadą pisze się: "morze" Bałtyk,
ale: "Morze" Bałtyckie;
9. wszystkie wyrazy w nazwach dzielnic miejskich, ulic, placów, par-
ków i budowli z wyjątkiem wprowadzających samą nazwę wyrazów ta-
kich jak "ulica", "plac", "aleja", "ogród", "park", "pałac", "kościół", "kaplica"
itp., które pisze się małą literą, np.: "ulica" Szewska; jeżeli je-
dnak rzeczownik taki wchodzi ściśle w skład nazwy pisze się go
wielką literą, np.: "Pałac" Kultury i Nauki, "Ogród" Saski;
*

(wielka litera)


10. wszystkie wyrazy w nazwach orderów i odznaczeń, np. "Złoty Krzyż
Zasługi";
11. nazwy całości geograficzno-kulturalnych,np.:"Zachód","Daleki Wschód"
12. przymiotniki utworzone od nazw własnych odpowiadające na pytanie
"czyj" a zakończone na "-owy", "-yn", "-owski", np.:"Zosina" córka, "Szope-
nowski" mazurek;
13. wyrazy oznaczające osoby,wypadki dziejowe lub różne inne pojęcia
jeżeli chcemy - na przykład w liście lub artykule - wyrazić nasz
szacunek lub miłość do nich;
14. nazwy marek i typów wyrobów przemysłowych, np.papierosy "Silesia",
samochód marki "Fiat" (jeżeli jednak takiej nazwy używamy jako na-
zwy pospolitej oznaczającej konkretny przedmiot, piszemy ją małą
literą, np.: jeździł "fiatem").

*

(mała litera)


Małą literą piszemy wszystkie inne wyrazy,a w szczegółności (ograni-
czymy się tu do podania najważniejszych wypadków mogących budzić
wątpliwości):
1. nazwy mieszkańców miast, wsi,osiedli,dzielnic miejskich itp.,np.:
"warszawiak", "gdańszczanin";
2. nazwy ludzi od przynależności do związków politycznych, ideologi-
cznych, religijnych itp., np.: "demokrata", "katolik", "jezuita";
3. nazwy stanowisk i tytułów, np.: "dyrektor", "prezes", "profesor";
4. nazwy żołnierzy od rodzajów broni, np.: "czołgista";
5. nazwy okręgów administracyjnych, np.:"województwo gdańskie", "powiat
nowotarski", "ziemia dobrzyńska";
6. nazwy dni tygodnia, miesięcy i okresów kalendarzowych, np.:"wtorek"
"luty", "kwartał";
7. nazwy wypadków dziejowych, np.: "konfederacja poczdamska";
8. nazwy nabożeństw, obrzędów, tańców,np.:"nieszpory", "dożynki", "tango";
*

(mała litera)

9. nazwy różnych wytworów przemysłowych, np.: "radomskie" (papierosy),
"warszawa" (samochód), "tokaj", "neptun" (telewizor); wielką literą pi-
sze się nazwy marek i typów wyrobów przemysłowych; piszemy więc:
palił "radomskie", ale palił papierosy "Radomskie";
10. przymiotniki utworzone od nazw własnych, odpowiadające na pytanie
jaki? np.: wiek "balzakowski", ogródek "jordanowski".

*

DZIELENIE WYRAZÓW
-------------------


Obowiązują następujące zasady:

1. Nie dzieli się wyrazów jednozgłoskowych (np.: "wstręt"), połączeń
liter "ch", "cz", "sz", "dz", "dź", "dż", "rz", jeżeli oznaczają jedną głoskę,
połączeń "litera" dla spółgłoski + litera "i" + "litera" dla samogłoski
(chodzi o połączenia typu "mia-", "pio-" itp.) oraz dwugłosek "au", "eu",
jeżeli się je wymawia jako jedną zgłoskę.
2. Spółgłoska między samogłoskami należy do następnej części wyrazu,
np.: "nie-bo-rak".
3. Dwie sąsiadujące ze sobą jednakowe spółgłoski muszą być rozdzie-
lone, np.: "pan-na". Wyjątkowo, przestrzegając zasady omówionej w
punkcie 5, dzielimy: "wy-ssać", "za-ssać" i pokrewne.

*

(dzielenie wyrazów)



4. Grupę liter oznaczających spółgłoski można dzielić dowolnie,
byleby choć jedna z nich znalazła się w drugiej, przenoszonej
części wyrazu;można więc dzielić: "i-skra", "is-kra", "isk-ra", ale nie
@iskr-a@.
5. Od wyraźnie odczuwalnego przedrostka (dotyczy to przede wszystkim
wyrazów rodzimych) nie odrywa się ostatniej litery ani się nie
dodaje do niego litery od następującej po nim części wyrazu;tzn.,
że miejsce dzielenia powinno wypaść między przedrostkiem a na-
stępną częścią wyrazu; dzielimy więc: "przed-stawić", "po-prawić", a
nie @prze-dstawić, przeds-tawić, pop-rawić@.
6. Złożone wyrazy rodzime dzieli się w miejscu złożenia, a więc np.:
"noc-leg", a nie @no-cleg@.


*


SKRACANIE WYRAZÓW
-------------------



Skróty nazw własnych (tzw. skrótowce) piszemy wielkimi literami bez
kropek, np.: "PGR" (Państwowe Gospodarstwo Rolne), "RPA" (Republika
Południowej Afryki). Jeżeli jeden z wyrazów skracanej nazwy zaczyna
od dwuznaku "sz", "cz", "dz", "rz", opuszczamy w skrócie drugą literę tego
dwuznaku i piszemy np.: "PCK" (Polski Czerwony Krzyż) a nie @PCzK@; wy-
jątkowo używa się skrótu "DzU" (Dziennik Ustaw) oraz zawsze używa się
całego dwuznaku ch, np.:"BCh" (Bataliony Chłopskie).Wchodzące w skład
skrótu przyimki i spójniki pisze się małymi literami, np.: "ZBoWiD"
(Związek Bojowników o Wolność i Demokrację).
Odmieniając skrótowce przez przypadki, dodajemy końcówkę odpowie-
dniego przypadku poprzedzoną łącznikiem, np.: "PGR-u", o "PGR-ze".
*

(skracanie wyrazów)




Skróty wyrazów pospolitych pisze się małymi literami, tzn.tak samo
jak te wyrazy w postaci nie skróconej, np.: "ob." (obywatel), "prof."
(profesor).Po takich skrótach stawia się kropkę, chyba że ostatnia
litera skrótu jest jednocześnie ostatnią literą skracanego wyrazu;
stawiamy więc kropkę po skrótach takich jak: "p." (pan), "tow." (to-
warzysz),"por."(porucznik) itp.,opuszczamy zaś ją po skrótach takich
jak: "dr" (doktor), "mgr" (magister), "nr" (numer). Nie stawia się też
kropek po skrótach nazw terminów matematyczno-fizycznych,jednostek
miar i wag oraz jednostek monetarnych;należy więc pisać: "m" (metr),
"log" (logarytm), "zł" (złoty), "gr" (grosz), "s" (sekunda) oraz "min" (mi-
nuta), choć ten otatni skrót zgodnie ze zwyczajem sankcjonowanym
przez niektóre słowniki pisze się również z kropką. Tradycyjnie
stawia się kropkę także po skrótach "godz." (godzina) i "r." (rok).
*

(skracanie wyrazów)





Liczebniki główne zapisujemy cyframi arabskimi bez kropek (np."5" kg
jabłek). Liczebniki porządkowe zapisujemy albo cyframi rzymskimi
bez kropek (np.: "XXX" rocznica), albo cyframi arabskimi z kropkami
(np. 30. rocznica). Nie stawia się kropki po cyfrach arabskich
podających dzień miesiąca, rok i godzinę, np.: Stało się to "13"
grudnia "1953 r. o godzinie "8" rano."
*


UŻYCIE ZNAKÓW PISARSKICH
--------------------------


Kropka

Używa się jej jako znaku końca zdania,jako równoważnika lub całego
tekstu. Ponadto stawia się kropkę jako znak skrócenia wyrazu lub
wyrażenia oraz po cyfrach oznaczających liczebniki porządkowe.
@Nie stawia się kropki@ po tytułach rozpoczynających artykuły, poda-
nia i wszelkie dokumenty, po wielkich literach skrótowca (np. "RP"),
po skrótach nazw jednostek miar i wag,po skrótach,których ostatnia
litera jest oststnią literą skracanego wyrazu (np. "dr") oraz po cy-
frach oznaczających lata, dni miesiąca i godziny. W zapisie dat
kropka służy do oddzielenia od siebie liczb oznaczających dzień,
miesiąc i rok, jeśli wszystkie są zapisane cyframi arabskimi, np.
tradycyjne "13.12.1953" i znormalizowane urzędowe "1953.13.12"; kropka
jest zbędna, jeśli się miesiąc oznacza cyframi rzymskimi, np. "8 V".
*





UWAGA:



Międzynarodowa norma zapisu dat (np. "1985.12.08") nie dotyczy
życia prywatnego; tu lepiej używać tradycyjnego zapisu:
"8 grudnia 1985 r. (8.12.1985 r.)".
*


Przecinek
-----------

Rozdziela się przecinkiem:

1. współrzędne zdania i równoważniki zdań, wchodzące w skład je-
dnego zdania złożonego,jeżeli nie są połączone spójnikami:"i", "oraz",
"lub", "albo", "bądź", "czy", "ani"; np.: "Obiecywał dużo, tymczasem nic nie
zrobił";
2. zdania podrzędne(lub ich równoważniki)od nadrzędnych bez wzglę-
du na ich kolejność w ramach zdania złożonego, np.: "Każdy, gdzie
chce wchodzić, tam wchodzi";
3. nie połączone spójnikiem, sĄsiadujące ze sobą jednorodne części
zdania (podmioty, orzeczniki, dopełnienia, przydawki, okoliczniki)
np.: "Podobne pisma wysłał do dyrektora, Rady Zakładowej i Związków
Zawodowych";
*

(przecinek)




4. części zdania połączone spójnikami i wyrażeniami:"ale, a jednak,
a nawet, a przecież, a także, a tymczasem, a więc, a zatem, czyli,
lecz, wobec tego, wskutek tego" itp., np.: "Był zdolny, ale leniwy";
"Może się to wydawać dziwne, a nawet głupie";
5. przydawkę stojącą po wyrazie, do którego się odnosi, a będącą
jego dodatkowym, ubocznym określeniem, np.: "Na drodze stał niebie-
ski autobus, wypełniony do statniego miejsca";
6. wyrazy i wyrażenia powtórzone, np.: "Prędzej, prędzej-przynaglał
go".

*

(przecinek)


Ujmuje się w przecinki:


1. wyrazy i wyrażenia wtrącone, takie jak: "krótko mówiąc, jednym
słowem, przypuśćmy, być może, istotnie, niestety,oczywiście,odwro-
tnie, przeciwnie" itp.;
2. wykrzykniki (np.: "och, ach") i wołacze np.: "Tego wam, koledzy,
nie zapomnę";
3. wyrażenia zaczynające się od jako,które się dadzą zastąpić zda-
niami rozpoczynającymi się od "ponieważ...", np.: "Nowak, jako naj-
silniejszy, cieszył się największym szacunkiem."
*

(przecinek)

Stawiamy też przecinek:

1. przed powtarzającymi się spójnikami "albo, bądź, czy, lub, ani,
i, ni", jeżeli w ramach jednego zdania złożonego wprowadzają nastę-
pujące po sobie zdania składowe lub w ramach jednego zdania poje-
dynczego wprowadzają następujące po sobie jego człony; stawia się
wówczas przecinek przed drugim,a także ewentualnym trzecim i czwar-
tym spójnikiem, np.: "Albi ja się mylę, albo oni się pomylili"; "Nie
było ani cegieł, ani wapna";
2. przed spójnikiem "a" rozpoczynającym zdanie składowe w ramach zda-
nia złożonego, np.: "Wołaliśmy go, a on się nie zatrzymał";
3. przed wyrazami "jak, jakby, niżby,niż" wprowadzającymi porównania
wtrącone lub mające formę zdań (albo równoważników zdań), np.:
"Biegnie, jakby go kto gonił";
4. przed wyrażeniami "i to, albo raczej, albo lepiej" itp. łączącymi
zdania i ich części, np.: "Zaraz do mnie napisz,albo lepiej zatele-
fonuj";
*

(przecinek)




5. przed wyrażenami "chyba, ewentualnie, na przykład, nawet, raczej,
przynajmniej, zwłaszcza, to jest, to znaczy", ale tylko jeśli wpro-
wadzają jakiś szczegół ogólnie zapowiedziany w poprzedniej części
zdania, np.: "Nie mam czasu dla nikogo, nawet dla ciebie."

Ponadto @wolno użyć@ przecinka:

1. aby oddzielić od reszty zdania długi, wielowyrazowy okolicznik
(np.:"Mimo nie sprzyjających warunków atmosferycznych i ogólnego wy-
czerpania, przybyli na czas");
2. zawsze, jeśli jego brak mógłby spowodować dwuznaczność.

*

(przecinek)

Nie rozdziela się przecinkiem:

1. wyrażeń "zwłaszcza że, chyba że, mimo że, podczas gdy, tylko że";
przecinek stawia się przed nimi, np.: "Poszedł do pracy, mimo że był
chory";
2. dwu spójników lub spójnika i zaimka, które sąsiadują ze sobą
wskutek wbudowania jednego zdania w drugie, np.:"Dał słowo, że kiedy
zechcemy, wróci"; rozpoczynających zdanie podrzędne wyrażeń typu:
"tak aby, tak że, dopiero gdy, z chwilą gdy, tam gdzie, tak samo jak"
itp., jeżeli ich pierwsze człony nie należą wyraźnie do zdania nad-
rzędnego, np.: "Wrócił wcześniej, tak że wszystkich zastał" (ale: @Po-
wiedział tak, że wszyscy zrozumieli);
3. utartych zwrotów typu: "nie wiadomo gdzie, Bóg wie dlaczego";
4. imiesłowów na "-ąc" i "-szy", jeśli nie mają własnych określeń, np.:
"Mówił szybko jąkając się."
*

(przecinek)



Nie stawia się przecinka przed spójnikami "albo, ani, bądź, czy, i,
lub, oraz", chyba że się powtarzają, wprowadzając następujące po so-
bie zdania lub wyrażenia (o czym była mowa wcześniej).
*



Średnik
---------





Jwst znakiem podziału równorzędnych członów tekstu słabszym niż
kropka, ale silniejszym niż przecinek. Używa się go m. in. w wyli-
czaniu wielu elementów, wśród których chce się zaznaczyć odrębność
poszczególnych grup;dlatego często używano go w poprzednim rozdzia-
le o przecinku.

*


Dwukropek
-----------



Zapowiada przytoczenie czyichś słów, wyliczenie lub wyjaśnienie.
Np.: "Wybiegł z domu i zawołał: Ratunku! Mamy cztery strony świata:
wschód, zachód, północ, południe. Czułem się źle: bolała mnie głowa
z niewyspania."


Uwaga:

po dwukropku zaczynamy pisać wielką literą, jeśli są to
przytaczane słowa czyjeś lub jeśli jest to tekst dłuższy.

*
Pauza
-------


Używa jej się w celu:


1. uwydatnienia wyrazów lub wyrażeń podsumowujących lub uogólniają-
cych treść poprzedniej części zdania bądź też mających zaskakiwać
czytelnika;
2. oddzielenia tekstu autorskiego od mowy przytoczonej, np.:
"Długo - powiedział - o tym myślałem";
3. zaznaczenia, że dany człon zdania jest wtrącony, np.:
"Była wtedy - o ile dobrze pamiętam - w niebieskiej sukience";
4. zastąpienia nią opuszczonego, domyślnego członu zdania, np.:
"Sen - mara."

*


Wielokropek
-------------


Oznacza:



1. przerwanie toku mowy, np.: "Wtedy poszedł...ten...jak mu tam...";
2. przygotowanie do mającego zaskakiwać zakończenia, wyrażającego
zwłaszcza rozczarowanie lub ironię, np.: "Po latach ciężkiej pracy
we dworze dorobił się ...odcisków";
3. opuszczenie liter (np. w wyrazach niecenzuralnych) lub słów w
cytowanym teksicie (wtedy zwykle ujmuje się wielokropek w nawias).

*

Nawias
--------

Ujmuje się w nawias wyrazy, wyrażenia i zdania, które przynoszą
uboczne wyjaśnienia i nie mieszczą się w zasadniczym toku wypowie-
dzi.



Cudzysłów
-----------

Ujmuje się w cudzysłów wyrazy, wyrażenia, zdania i dłuższe urywki
tekstu w celu zaznaczenia, że są one cytowane;
jeśli cytowany tekst składa się z kilku akapitów, stawiamy cudzy-
słów na początku każdego z nich i na końcu ostatniego.
Ponadto cudzysłów może oznaczać, że objęte nim wyrazy lub wyrażenia
zostały użyte przenośnie albo w ironicznie.
*


Pytajnik
----------

Stawia się go na końcu zdań (lub ich równoważników) pytajnych. Zda-
nia złożone zamykamy pytajnikiem tylko wtedy,kiedy zdanie nadrzędne
jest pytajne, np.: "Czy wiesz, jaki dzień dziś mamy?" Ale: Nie pamię-
tam, jaki dzień dziś mamy.



Wykrzyknik
------------

Oznacza, że zakończone nim zdanie, równoważnik zdania lub wykrzy-
knienie, zawiera "silny" ładunek uczuciowy. Ponadto wykrzyknik w na-
wiasie wewnątrz zdania uwydatnia treść poprzedzającego wyrazu, np.
"Miał wówczas zaledwie 15 (!) lat."

*

Łącznik
---------


Używa się go:

1. w przymiotnikach złożonych z dwu członów współrzednych, np.:
"południowo-zachodni, biało-czerwony" (tzn. biały i czerwony) lub z
większej liczby członów, np.: "północno-wschodnio-polski"; nie daje
się łącznika w przymiotnikach o 2 członach nierównorzędnych (pier-
wszy człon uściśla treść członu drugiego), np.: "jasnozielony, za-
chodnioniemiecki";wyjątkowo, wbrew ogólnej zasadzie użycia łącznika,
pomija się go w wyrazach: żelazobetonowy, głuchoniemy, cichociemny.
2. w dwuczłonowych rzeczownikach, których oba równorzędne człony są
rzeczownikami, np.: "klub-kawiarnia, laska-parasol"; w dwuczłonowych
nazwach miejscowych, których oba człony, będące rzeczownikami są
współrzędne, np.: "Skarżysko-Kamienna, Jaworzno-Szczakowa";
3. w nazwiskach złożonych typu: "Czerny-Stefańska";
*

(łącznik)


4. w wyrazach złożonych,których pierwszy człon jest liczbą zapisaną
cyframi, np.: "10-lecie, X-lecie, 20-letni";
5. w wyrażeniach typu: "mało- i średniorolni, trzy- i czteroletnie";
6. między przeczeniem nie a rzeczownikiem pisanym wielką literą,np.
"nie-Polak" (ale: nieczłowiek);
7. w połączeniach rzeczownika z członami "niby-, quasi-, eks- (były)"
np.: "niby-kapelusik, quasi-poeta, eks-król";
Uwaga: w terminach przyrodniczych niby pisze się bez łącznika,np.
"niby nóżki";
8. w wyrażeniach parzystych typu: "esy-floresy, gadu-gadu", itp.